C programlamada gördüğüm en sık yapılan hata

6 minute read ax-22-3 🇹🇷

Gömülü sistemlerle uğraşan biri olarak C dili ile ilgileniyorum. Bu yazıda oldukça masum duran fakat başımızı derde sokabilecek bir kodlama hatasından bahsetmek istiyorum. Yeni öğrenen kişilerin kodlarında (dikkatsizlik durumunda görece tecrübeli kişilerinkilerde bile) karşıma en sık çıkan C programlama hatası bu.

İlk olarak hatalı olmayan bir duruma bakalım. Bir fonksiyonun içerisinde x isminde bir tam sayı (integer) nesnesi yaratıp, buna daha sonra bir değer atayalım.

foo()
{
    int x;
    /*...*/
    x = 20;
}

Burada hiç bir problem yok. Şimdi de diyelim ki integer tipinde bir gösterici (pointer) tanımlayalım ve benzer şekilde kodumuzun içerisinde daha sonra değer atıyor olalım.

foo()
{
    int *y;
    /*...*/
    *y = 10;
}

xi nasıl kullandıysak aynı şekilde yyi kullandık değil mi? Değil, geçmiş olsun.

Bu neden hatalı?

Çünkü, buradaki x ve y fonksiyon faaliyet alanında (function scope) bulunan otomatik ömürlü (automatic storage duration) nesnelerdir. Otomatik ömürlü nesnelerin ilk değerleri belirsizdir. İnanmazsanız mesela C99 standardının 6.2.4.5 nolu maddesine göz atabilirsiniz (Storage durations of objects başlığı altında). x ve ynin içinde başlangıçta ne var bilmiyoruz! Çöp bir değer var. Yani *y=10 ifadesi ile nereyi gösterdiği belli olmayan bir pointer’ın gösterdiği yere gidip 10 yazmış olduk. x durumunda problem olmamasının sebebi zaten bizim için ayrılmış olan bir yere bir değer atamamız. Eğer yyi güncelliyor olsaydık (*y değil, y) yine problem yoktu, derleyici bizim için y isminde bir int tipinden pointer ayırdı, istediğimizi yapabiliriz. AMA gidip kullanım hakkı bizim elimizde olmayan, değeri ynin içerisinde olan rastgele bir adrese*y ile erişirsek işte o zaman haddimizi aşmış oluyoruz.

Bu hatayı neden yapıyoruz?

Dediğim gibi bu hata karşılaştığım en sık hata. Çünkü sanıyorum x ile y aynıymış gibi düşünülüyor ve bu hatalı durum oluşuyor. Bunun bir sebebi de belki şudur: int *y ile *yyi tanımladık ve *yyi kullandık değil mi? Öyle olmuyor maalesef çünkü buradaki *ın iki yerdeki görevi farklı. yyi tanımlarken int* y de diyebilirdik, belki o zaman kafalar karışmazdı. Fakat genelde int *y olarak yazılır yani * karakteri yye bitişik, ìnte değil. Kod içerisinde *y ile y nin gösterdiği yerdeki int değere erişme işlemi de dereferencing olarak adlandırılır. Tanımlama kısmında ise gösterici (pointer) tanımladığımızı söylüyor derleyiciye * karakteri. Yani görsel olarak tanımlamada ve kullanım sırasında*yyi görsek de *ların görevleri farklı. İşte burası sanıyorum bu hatanın ve yanılgının temel sebebi. Şekilsel olarak tanımladığımız bir şeye erişiyoruz gibi oluyor, ama öyle değil.

Örnek

int main(void)
{
    int x, *y, *w, z;

    x = 20; /* Problem yok */

    /* YAPMAYIN! y'de "çöp" bir değer var, nereyi gösteriyor? */
    /* Programımız çökebilir, saçmalayabilir, her şey mümkün */
    *y = 10;

    x = z; /* z'de de çöp değer var ama program zarar görmez */

    /* w'yu okumak da programımızı çökertebilir */
    /* Sorun yazma ile sınırlı değil, okuma da sıkıntı */
    x = *w;

    return 0;
}

Burada örneği biraz daha genişlettim. İlk olarak *y=10 satırının probleminden zaten konuştuk, ne olduğu belli olmayan bir adrese bir şey yazıyoruz. Hemen altında x = z var. Burada da aslında zde çöp değer var ve xe bunu atıyoruz ama bu programımıza herhangi bir zarar vermez (işletim sisteminin programı sonlandırması gibi), sadece znin ilk değerinin 0 olduğunu düşünerek bir şey yaptıysak hata ayıklama sırasında saç baş yoldurtabilir. Son olarak da y ile benzer şekilde oluşturulmuş wnun okunduğu x = *w satırı var. Bu da problem! Yani sadece yazma değil okuma da problem çünkü sonuçta bilmediğiniz bir adrese erişiyorsunuz. İşletim sistemi üzerinde çalışıyorsanız işletim sisteminin programınızı sonlandırması çok olası, erişim hakkınızın olmadığı bir bellek alanına erişiyor olacaksınız muhtemelen (yazma ya da okuma).

Bir de işletim sistemsiz bir ortamda, MCU üzerinde vs çalışıyorsanız bu hata yüzünden şu cümleyi kurabilirsiniz:

“Ya abi çok ilginç bir şey oluyor, seri kanaldan mesaj işleyen fonksiyona girince kart reset atıyor/LED yanıyor.”

Kart reset atsa biraz şüphelenirsiniz de LED yanarsa iyice garip değil mi? Tamam, bir LED’in yanması çok olası değil ama yeteri kadar şanslı iseniz yye alacağınız çöp değer GPIO biriminin çıkış yazmacını (register) gösteriyor olabilir. Reset olayında da unaligned memory access yaşanıyor olabilir. Olaylar olaylar…

Derleme sırasında yakalayalım

Bu tarz hataları derleme sırasında yakalamak oldukça kolay. Öncelikle kod yazdığınız editör yüksek ihtimalle bunu fark edecektir. Mesela, yukarıdaki kodu Visual Studio 2022 içerisine koyduğum zaman aşağıdaki gibi bir görüntü çıkıyor.

Visual Studio 2022 uyarılar

Burada fark ederseniz problemli olan kısımların altlarında işaretler var. Mesela bize C60001: Using uninitialized memory uyarısını veriyor. Detaylı bilgi şurada var.

Bitti mi? Hayır. Derleyiciden de uyarı mesajları alabilirsiniz. Mesela GCC ve Clang ile kodu derleyelim. Yukarıdaki örnek kodu test.c ismiyle kaydettim. Bu durumda aşağıdaki gibi derleyebiliriz. Örnek olarak Ubuntu 20.04 kullanıyorum.

$ gcc test.c
$ clang test.c

İkisi de uslu uslu derledi. Çünkü kod geçerli bir C kodu, sadece çalışma sırasında görebileceğiniz bir hata içeriyor. Fakat her iki derleyiciden size uyarı mesajlarını basmasını isterseniz şu çıktılar gelecektir.

$ gcc -Wall test.c

dediğimizde

test.c: In function ‘main’:
test.c:3:9: warning: variable ‘x’ set but not used [-Wunused-but-set-variable]
    3 |     int x, *y, *w, z;
      |         ^
test.c:9:8: warning: ‘y’ is used uninitialized in this function [-Wuninitialized]
    9 |     *y = 10;
      |     ~~~^~~~
test.c:11:7: warning: ‘z’ is used uninitialized in this function [-Wuninitialized]
   11 |     x = z; /* z'de de çöp değer var ama program zarar görmez */
      |     ~~^~~
test.c:14:7: warning: ‘w’ is used uninitialized in this function [-Wuninitialized]
   14 |     x = *w;
      |     ~~^~~~

Wuninitialized uyarısını görüyoruz.

ya da

$ clang -Wall test.c

dediğimizde de

test.c:9:6: warning: variable 'y' is uninitialized when used here [-Wuninitialized]
    *y = 10;
     ^
test.c:3:14: note: initialize the variable 'y' to silence this warning
    int x, *y, *w, z;
             ^
              = 0
test.c:11:9: warning: variable 'z' is uninitialized when used here [-Wuninitialized]
    x = z; /* z'de de çöp değer var ama program zarar görmez */
        ^
test.c:3:21: note: initialize the variable 'z' to silence this warning
    int x, *y, *w, z;
                    ^
                     = 0
test.c:14:10: warning: variable 'w' is uninitialized when used here [-Wuninitialized]
    x = *w;
         ^
test.c:3:18: note: initialize the variable 'w' to silence this warning
    int x, *y, *w, z;
                 ^
                  = 0
3 warnings generated.

aynı uyarı çıkıyor.

Bir de cppcheck isimli Linter aracından geçirelim kodumuzu bakalım ne diyecek?

$ cppcheck test.c

dedik ve bize

Checking test.c ...
test.c:9:6: error: Uninitialized variable: y [uninitvar]
    *y = 10;
     ^
test.c:14:10: error: Uninitialized variable: w [uninitvar]
    x = *w;
         ^
test.c:11:9: error: Uninitialized variable: z [uninitvar]
    x = z; /* z'de de çöp değer var ama program zarar görmez */

uninitvar dedi.

GCC ve Clang kodumuzu uyarı verse de derliyor, peki çalıştıralım bakalım.

$ ./a.out
Segmentation fault (core dumped)

Tüh, işletim sistemi harcadı güzel programımızı!

Eğer *y = 10 ve x = *w satırlarını kaldırırsak program hatasız çalışacaktır (Uyarı veren x = z kalsa bile, buna işletim sistemi laf etmez). Fakat bu iki satırdan bir tanesinin olması bu hatayı verdirebilir. Her durumda hata almayabilirsiniz. Mesela Clang ile derlediğim yazılım gayet güzel çalıştı ama GCC ile derlediğim sürümde yukarıdaki hatayı aldım. Yani siz de deneyip bir hata almazsanız çalışma sırasında “Bak bir şey olmuyor” demeyin.

Özetle

  • Pointer’ları sevin.
  • Bilmediğiniz adreslere erişmeyin (en iyisi evdeki adreslere erişmek, dışarda nasıl yapıldığı belli değil).
  • Editör ve IDE’nizin turuncu yaptığı, altını çizdiği şeylere dikkat edin. “Derleniyor ya!” demeyin. C derleyicileri bir Vivado değil, hunharca uyarı basmazlar, varsa da bir bakıverin.

Vivado Meme

Vivado Meme

  • Kullandığınız derleyicinin flaglerini bir kurcalayın (-Wall falan).
  • Bir C kodunun derleniyor olması, sizin sisteminizde sorunsuzca çalışıyor olması o kodun başka bir derleyicide düzgün derleneceğinin, çalıştırılabilir kodun başka bir sistemde hatta başka bir zaman sizin sisteminizde de düzgün çalışacağı anlamına gelmez (genel olarak, bu duruma özgü değil).

Comments